Bruges – Paris
The remarkable career of Hébert Leemans
A man from Bruges in Paris
There was no shortage of Flemish migrants in Paris in the first half of the 18th century. They were often skilled 2 craftsmen, attracted by the largest market for luxury
goods in Europe in what had been an era of peace, stability and economic development since the death
of Louis XIV in 1715. The Flemish migrants followed
an age-old pattern, as they tended to live in the same neighbourhoods and to seek out each other’s company in various cafés and associations. Some of these were artists: Antoine Watteau (1684-1721) was born in Valenciennes in French Flanders before moving to Paris, where he profited from his Flemish heritage and became one of the most influential painters in 18th century France . Joseph Suvée (1743-1807), a painter from Bruges, entered and won the prestigious Prix de Rome in 1771; Jacques-Louis David was one of that year’s unsuccessful candidates. What was true for painters was also true
for musicians. Hébert Leemans, was originally a citizen of Bruges, as was his contemporary Suvée; they both moved to the French capital at approximately the same time. Leemans was then to play a significant role in the development of the early French symphonic style.
Hébert Leemans (1741-1771) grew up in a family of musicians. His father, Adriaan Leemans (1707-1750), had moved from Lier to Bruges in 1737 to become not only
the city’s carillonneur but also the organist at St. Donaas’ Cathedral. His eldest son Joannes Leemans succeeded him as organist in 1748; Adriaan Leemans died in the autumn
of 1750. Joannes Leemans died in 1754 and was himself 3 succeeded in the position by Hieronimus Leemans, his
younger brother. A third brother, Johannes Hieronimus Leemans, was active as an organist in Bruges and played an active role in the Confrérie van het Concert in Bruges between 1750 and 1780; this was an association founded in 1746 by talented and passionate amateur musicians who met at regular intervals to play music privately and to give concerts in public. Its members were recruited from the well-to-do middle class and the proceeds from their concerts were often donated to charity. Little is known about their repertoire, but it was certainly the only place in Bruges where the young Hébert Leemans could regularly hear orchestral music performed at a particular level. Hébert was the youngest of the four brothers and received his musical education at home, presumably from his father and his older brothers.
We do not know exactly when Hébert Leemans went to Paris, although we do know that his Opus I was published
in Paris in 1765. His move to Paris seems to have been thoroughly prepared, as the young composer needed three things for such a shift to be successful: contacts in Paris who could show him around, a financial reserve large enough to bridge the period between his arrival and his first income, and a belief in his own talent and 4 in the trust others had in him. Leemans could count on the help of his godmother, the Bruges aristocrat Maria Anna van Caloen (1720-1785), wife to viscount Pieter de Vooght, alderman and high bailiff of the Brugse
Vrije; he dedicated another composition to her in 1767. Leemans initially gave private lessons to the children
and spouses of wealthy Parisian citizens and aristocrats, as did François-Joseph Gossec. A publication dated
1767 mentions Leemans as professeur de chant [et] de violoncelle. He was mentioned in 1771 as [un] des maîtres les plus habiles by the Parisian publisher Nicolas Crapart in a report on the state of singing in Paris, this undoubtedly referring to Leemans’ qualities as a singing teacher.
Alongside composing pastoral ariettas on texts by fashionable galant poets, Leemans seems to have been particularly successful in getting his symphonies published, thanks to the financial support of some of his generally young and influential aristocratic patrons. One of these was Louis Jean-Baptiste Antoine de
Colbert, marquis de Seignelay (1732-1813), a grandson of the great Colbert; Leemans dedicated his collection of six symphonies Opus I (1765) to him. Leeman’s last commission was for the three symphonies à grande orchestre (1771) dedicated to François Alexandre Frédéric de La Rochefoucauld (1747-1827). A study
of the addresses Leemans gave as his residence in his publications shows that he lived in the faubourg Saint-Germain during his time in Paris. This district was developed in the first half of the 18th century by the high French nobility, who at that time were moving away from the Marais and building more modern residences on the other side of the Seine. Given that Leemans seems to have worked principally for the fashion-conscious French aristocracy, it seems logical that he would have lived in their neighbourhood or even have moved in with them.
Leemans worked in Paris exclusively on his own account between 1765 and his shockingly premature death
in 1771. He was hired as a voice or cello teacher, he occasionally acted as an orchestra leader for private concerts, and composed symphonies and songs that were published by several Parisian firms with the help of his aristocratic clientele. He seems to have had a contented private life, having married Françoise Félicité Plancke (note the Flemish name) on 15 August 1769; there were two children of the marriage. Leemans’ death on 6 October 1771 seems to have been sudden. Not only are there no indications that he was ill, but Leemans was busy publishing new works and re-publishing earlier compositions at that time. We can see from the inventory drawn up after his death that the family did not live in poverty; he left his family a substantial inheritance, an indication that he had pursued his musical career with considerable success.
It is also interesting to note that Leemans called himself Leemans de Bruges in almost all of his publications.
The spelling of the city may vary (Bruges or Bruge), but nonetheless demonstrates that Leemans had not forgotten his native city. This also provides an interesting link to works by François Gossec, as he presented himself as Gossec d’Anvers in several publications from that time. Symphonic music underwent a particularly interesting evolution in Paris during the 1760s and 1770s, with the result that Gossec went on to become one of the most important figures in its development, whilst Leemans died before he had the chance to do so.
The symphony in Paris
Leemans’ most important surviving body of work is a collection of fourteen symphonies composed between
1765 and 1771. Symphonies were played in various places at that time, with smaller and larger associations
of Parisian amateurs who met regularly to make music, often in the open air; these societies often had illustrious names, one such being La Société académique des Enfants d’Apollon, founded in 1741. The best-known and prepared of these was Le Concert Spirituel; it had been founded in 5 1725 and had developed into the leading organisation for the performance of symphonic works by the middle of the century. Symphonies were also performed in monasteries, cathedrals, parish churches and episcopal palaces, and were even played during religious services.
The most prestigious place for their performance was in private households: wealthy aristocrats hired orchestras, employed a maître de musique or even kept their own orchestra. This last was of course limited to a very limited caste of 18th-century French aristocrats who used their concerts to display their own prominence.
This was the milieu for which Leemans composed his symphonies.
Gossec composed his first twenty-four symphonies between 1756 and 1762; these works define the style of Parisian symphonic music at that time, which until then had been dominated by the works of Johann Stamitz. Gossec had worked under Stamitz before becoming the director of the private orchestra of the famous
Alexandre Le Riche de La Pouplinière in 1754 and 1755; La Pouplinière had also been a patron of Rameau.
The first editions of Haydn’s symphonies appeared in Paris in 1764, with the result that the demand for symphonic music increased from the middle of the 18th century onwards; Parisian music publishers then increased their 6 production accordingly. Research has shown that more music was published in Paris between 1750 and 1770 than in all other cities combined. Le Concert des Amateurs, an orchestra of 73 musicians conducted by Gossec, was founded in Paris in 1769. It was large, professionally organised and performed for a broad paying audience of both citizens and aristocrats. This marked the beginning of the popular Parisian concert culture, with symphonies being performed before a large paying audience; its evolution would determine the development of the French symphony during the 1770s.
The symphonies of Hébert Leemans
Leemans’ production of fourteen symphonies that
we know of is by no means small in comparison with Gossec’s twenty-four symphonies. It is also strongly suspected that there are further symphonies that have not yet come to light: the publisher Le Menu included a catalogue of other publications by Leemans in his edition of Opus V, in which he mentions an unknown symphony
by Leemans “d’airs d’opéra comique”. There is also the lost volume of Leemans’ Opus 2. The symphonies of Opus I (1765) seem to have been written for orchestras that corresponded to the private orchestras of the aristocracy; Leemans therefore ensured not only that his works could also be played by strings alone but also mentioned that certain instruments could be replaced by others on the title page. He specified, to give one example, that the oboe parts can be exchanged for clarinets in the first
and third symphonies. In this Leemans follows Gossec’s practice in his sets of six symphonies Opus 4 (1758), Opus 5 (1761-1762), the symphony in D (1762) and Opus 8 (1765). Gossec explicitly specified the use of the clarinet only in his later symphonies. Other composers also included such an optional clarinet part, including Franz Ignaz Beck (1734-1809) in his symphonies Opus 3 (1762) and 4 (1767), and Carl Joseph Toeschi (1731-1788) in his symphonies Opus 3 (ca. 1765).
Leemans does not call for clarinets in the Trois simphonies (1765) published by Bérault, but notes that the oboes can be replaced by transverse flutes, also adding that
“les deux première se jouë Egalement sur la Clarinette”. We have chosen to use oboes in this recording.
The Trois simphonies à grande orchestre published as Opus 4 in 1771 reflect the previously mentioned change in concert culture during the 1770s, when the focus gradually shifted from aristocratic circles with smaller orchestras playing for a limited and elite audience to concerts played in public places and with large orchestras for a wider audience of both citizens and aristocrats. The symphonies of Hébert Leemans were not played at Le Concert Spirituel as far as we know.
There is much less information available, however, about Le Concert des Amateurs, and it is possible that Leemans composed his final set of symphonies for a performance planned there. The title page reads Trois simphonies à grande orchestre and calls for the customary four string parts supplemented by two oboes and two horns. Leemans was not able to continue on this path because of his death in the autumn of 1771; his significance for the French symphony was therefore limited to the late 1760s, the years that just preceded the great flowering of Parisian orchestras and their music.
David Vergauwen
Translation: Peter Lockwood
_____
Brugge – Parijs
De opmerkelijke carrière van Hébert Leemans
Een man uit Brugge in Parijs
In de eerste helft van de 18de eeuw was er geen gebrek aan Vlaamse migranten in Parijs. Vaak waren het bekwame ambachtslieden, aangetrokken door de grootste markt voor luxe goederen in Europa, in een periode van vrede, stabiliteit en economische ontwikkeling sinds de dood van Lodewijk XIV in 1715. De Vlaamse migranten volgden een eeuwenoud patroon: ze woonden vaak in dezelfde buurten en zochten elkaar op in verschillende cafés en verenigingen. Sommigen van hen waren kunstenaars: Antoine Watteau (1684-1721) werd geboren in Valenciennes in Frans-Vlaanderen voordat hij naar Parijs verhuisde, waar hij profiteerde van zijn Vlaamse afkomst en een van de invloedrijkste schilders in 18de-eeuws Frankrijk werd. Joseph Suvée (1743-1807), een schilder uit Brugge, won de prestigieuze Prix de Rome in 1771; Jacques-Louis David was een van de onsuccesvolle kandidaten van dat jaar. Wat voor schilders waar was, gold ook voor muzikanten. Hébert Leemans, oorspronkelijk een burger van Brugge, volgde hetzelfde pad als Suvée; ze verhuisden ongeveer tegelijkertijd naar de Franse hoofdstad. Leemans speelde daarna een belangrijke rol in de ontwikkeling van de vroege Franse symfonische stijl.
Hébert Leemans (1741-1771) groeide op in een muzikaal gezin. Zijn vader, Adriaan Leemans (1707-1750), was in 1737 van Lier naar Brugge verhuisd om niet alleen de carillonneur van de stad te worden, maar ook de organist van de Sint-Donaaskathedraal. Zijn oudste zoon Joannes Leemans volgde hem in 1748 op als organist; Adriaan Leemans overleed in de herfst van 1750. Joannes Leemans stierf in 1754 en werd opgevolgd door Hieronimus Leemans, zijn jongere broer. Een derde broer, Johannes Hieronimus Leemans, was actief als organist in Brugge en speelde een actieve rol in de Confrérie van het Concert in Brugge tussen 1750 en 1780; dit was een vereniging, opgericht in 1746, van getalenteerde en gepassioneerde amateurmuzikanten die regelmatig bijeenkwamen om muziek te maken en in het openbaar concerten te geven. De leden werden gerekruteerd uit de welgestelde middenklasse, en de opbrengsten van hun concerten werden vaak aan goede doelen geschonken. Er is weinig bekend over hun repertoire, maar het was zeker de enige plek in Brugge waar de jonge Hébert Leemans regelmatig orkestrale muziek op een bepaald niveau kon horen. Hébert was de jongste van de vier broers en kreeg zijn muzikale opleiding thuis, vermoedelijk van zijn vader en oudere broers.
We weten niet precies wanneer Hébert Leemans naar Parijs ging, hoewel we weten dat zijn Opus I in 1765 in Parijs werd gepubliceerd. Zijn verhuizing naar Parijs lijkt goed voorbereid te zijn, aangezien de jonge componist drie dingen nodig had voor een succesvolle overgang: contacten in Parijs die hem rond konden leiden, een financieel reserve genoeg om de periode tussen zijn aankomst en zijn eerste inkomsten te overbruggen, en een geloof in zijn eigen talent en in het vertrouwen dat anderen in hem hadden. Leemans kon rekenen op de hulp van zijn peettante, de Brugse aristocraat Maria Anna van Caloen (1720-1785), vrouw van de burggraaf Pieter de Vooght, schepen en hoogbailiff van het Brugse Vrije; hij droeg haar een andere compositie op in 1767. Leemans gaf aanvankelijk privélessen aan de kinderen en echtgenotes van rijke Parijse burgers en aristocraten, net zoals François-Joseph Gossec. Een publicatie uit 1767 noemt Leemans als professeur de chant [et] de violoncelle. In 1771 werd hij door de Parijse uitgever Nicolas Crapart genoemd als [un] des maîtres les plus habiles in een verslag over de staat van het zingen in Parijs, wat ongetwijfeld verwijst naar Leemans' kwaliteiten als zangdocent.
Naast het componeren van pastorale ariettas op teksten van modieuze galante dichters, lijkt Leemans bijzonder succesvol te zijn geweest in het laten publiceren van zijn symfonieën, dankzij de financiële steun van enkele van zijn overwegend jonge en invloedrijke aristocratische beschermheren. Een van deze beschermheren was Louis Jean-Baptiste Antoine de Colbert, markies de Seignelay (1732-1813), een kleinzoon van de grote Colbert; Leemans droeg zijn verzameling van zes symfonieën Opus I (1765) aan hem op. Leemans' laatste opdracht was voor de drie symfonieën à grande orchestre (1771), opgedragen aan François Alexandre Frédéric de La Rochefoucauld (1747-1827). Een onderzoek naar de adressen die Leemans gaf als zijn verblijfplaats in zijn publicaties toont aan dat hij in de faubourg Saint-Germain woonde tijdens zijn tijd in Parijs. Deze wijk was in de eerste helft van de 18de eeuw ontwikkeld door de hoge Franse adel, die destijds wegtrok uit de Marais en modernere woningen aan de andere kant van de Seine bouwde. Aangezien Leemans blijkbaar voornamelijk werkte voor de modebewuste Franse aristocratie, lijkt het logisch dat hij in hun buurt zou hebben gewoond of zelfs bij hen zou zijn ingetrokken.
Leemans werkte in Parijs uitsluitend op eigen gelegenheid tussen 1765 en zijn schokkend vroege dood in 1771. Hij werd ingehuurd als zang- of cellodocent, trad af en toe op als orkestleider voor privéconcerten en componeerde symfonieën en liederen die door verschillende Parijse firma’s werden gepubliceerd met de hulp van zijn aristocratische clientèle. Het lijkt erop dat hij een tevreden privéleven had, aangezien hij op 15 augustus 1769 met Françoise Félicité Plancke (merk op de Vlaamse naam) trouwde; er waren twee kinderen uit het huwelijk. Leemans' dood op 6 oktober 1771 lijkt plotseling te zijn geweest. Er zijn geen aanwijzingen dat hij ziek was, en Leemans was druk bezig met het publiceren van nieuwe werken en het herpubliceren van eerdere composities op dat moment. Uit het inventaris dat na zijn dood werd opgemaakt, blijkt dat het gezin niet in armoede leefde; hij liet zijn familie een aanzienlijk vermogen na, een indicatie dat hij zijn muzikale carrière met behoorlijk succes had gevoerd.
Het is ook interessant om op te merken dat Leemans zichzelf in bijna al zijn publicaties als Leemans de Bruges noemde. De spelling van de stad varieert misschien (Brugge of Bruge), maar dit toont desondanks aan dat Leemans zijn geboortestad niet was vergeten. Dit biedt ook een interessante link naar werken van François Gossec, aangezien hij zichzelf in verschillende publicaties uit die tijd als Gossec d'Anvers presenteerde. De symfonische muziek onderging een bijzonder interessante evolutie in Parijs tijdens de jaren 1760 en 1770, waardoor Gossec een van de belangrijkste figuren in de ontwikkeling ervan werd, terwijl Leemans stierf voordat hij de kans had om dat te doen.
De symfonie in Parijs
Leemans’ belangrijkste bewaarde werk is een verzameling van veertien symfonieën die tussen 1765 en 1771 werden gecomponeerd. Symfonieën werden destijds op verschillende plaatsen gespeeld, met kleinere en grotere verenigingen van Parijse amateurs die regelmatig muziek maakten, vaak in de open lucht; deze verenigingen hadden vaak illustere namen, zoals La Société académique des Enfants d'Apollon, opgericht in 1741. De bekendste en best voorbereide was Le Concert Spirituel; het werd in 1725 opgericht en was tegen het midden van de eeuw de belangrijkste organisatie voor de uitvoering van symfonische werken. Symfonieën werden ook uitgevoerd in kloosters, kathedralen, parochiekerken en bisschoppelijke paleizen, en werden zelfs gespeeld tijdens religieuze diensten.
De meest prestigieuze plek voor hun uitvoering was in privéhuishoudens: rijke aristocraten huurden orkesten in, hadden een maître de musique in dienst of hielden hun eigen orkest. Dit laatste was uiteraard beperkt tot een zeer beperkte klasse van 18de-eeuwse Franse aristocraten die hun concerten gebruikten om hun eigen prominente positie te tonen.
Dit was de omgeving waarvoor Leemans zijn symfonieën componeerde.
Gossec componeerde zijn eerste vierentwintig symfonieën tussen 1756 en 1762; deze werken bepalen de stijl van de Parijse symfonische muziek in die tijd, die tot dan toe werd gedomineerd door de werken van Johann Stamitz. Gossec had onder Stamitz gewerkt voordat hij in 1754 en 1755 directeur werd van het privéorkest van de beroemde Alexandre Le Riche de La Pouplinière; La Pouplinière was ook een beschermheer van Rameau.
De eerste edities van Haydn's symfonieën verschenen in Parijs in 1764, waardoor de vraag naar symfonische muziek vanaf het midden van de 18de eeuw toenam; Parijse muziekuitgevers verhoogden toen hun productie. Onderzoek heeft aangetoond dat tussen 1750 en 1770 meer muziek in Parijs werd gepubliceerd dan in alle andere steden samen. Le Concert des Amateurs, een orkest van 73 muzik